PVV-leider Geert Wilders staat, zoals bekend, terecht voor haatzaaien, groepsbelediging van moslims en discriminatie.  Onlangs heeft het OM al besloten vrijspraak te eisen voor groepsbelediging.  Dat is terecht.  Want voor deze en de andere aanklachten lijkt een veroordeling niet erg kansrijk. Al was het alleen al omdat ieder filosofisch fundament voor vervolging ontbreekt. Wat rest is een politiek proces.

Het proces van de waarheid

Twist met Wilders voor de camera, of in de Tweede Kamer. Maar niet in de strafkamer van het gerechtshof. Want het is aan de kiezer of zijn uitspraken door de beugel kunnen

Door Rob Wijnberg

Geflankeerd door een foto van een demonstrant die een bord omhoog hield met de tekst ‘Wilders proces – Politiek proces’, verwoordde advocaat Bram Moszkowicz onlangs in Pauw & Witteman precies het sentiment dat door de meeste tegenstanders van de rechtszaak tegen PVV-leider Geert Wilders wordt gevoeld: „Je moet dit soort dingen niet in de rechtszaal regelen. Je moet met hem in debat gaan […] maar ik vind niet dat het een kwestie is waarvan je in de rechtszaal zegt: wat hij heeft gezegd zou strafbaar zijn en daarom moeten we hem berechten.”

Deze opvatting wordt niet alleen door veel PVV-aanhangers gehuldigd, maar ook door talloze rechtsgeleerden en collega-politici. ‘Laat Wilders maar aan ons over’, hebben diverse Tweede Kamerleden van zowel de VVD als D66 al eens in verschillende bewoordingen geopperd. Preciezer geformuleerd: het bestrijden van de uitspraken en opvattingen van de PVV-leider hoort thuis in het publieke discours – in het parlement, voor de camera’s van het NOS Journaal en in achterafzaaltjes in Purmerend. Maar niet in de strafkamer van het Amsterdamse Hof. Want, zo stelt men, het is uiteindelijk niet aan een rechter, maar aan het Nederlandse electoraat om te beslissen of wat Wilders zegt wel door de beugel kan.

Al sinds de aankondiging van het proces in januari 2008 behoor ik tot deze groep tegenstanders. Ook ik schaar mij achter het bezwaar dat hier sprake is van een ‘politiek proces’ – en niet alleen omdat het toevallig een politicus is die terechtstaat. De reden is fundamenteler, namelijk: omdat een deugdelijke juridische en filosofische grond voor vervolging ontbreekt. Laat ik de argumenten voor deze positie hier nog eens kort en bondig uiteenzetten aan de hand van de drie artikelen op grond waarvan de PVV-leider wordt gedaagd – haatzaaien, belediging van een bevolkingsgroep en discriminatie.

Het eerstgenoemde artikel, de strafbaarstelling van haatzaaien, is direct de meest merkwaardige, omdat ermee het ‘zaaien’ van iets strafbaar wordt gesteld wat op zichzelf niet strafbaar is. Haat koesteren jegens iets of iemand is immers niets meer dan een gemoedstoestand, die als zodanig niet bestraft of verboden kan worden. Zolang de haat niet wordt omgezet in aantoonbare strafbare feiten (de gehate wordt bedreigd, gechanteerd, gemarteld of vermoord), heeft de rechter niets te zoeken in de gedachtewereld erachter – als was het alleen al omdat ons land totale gewetensvrijheid kent. Je zou het haatzaai-artikel in zekere zin kunnen beschouwen als een vreemdsoortige variant op het softdrugsgedoogbeleid: je mag haat wel koesteren, alleen niet verkopen.

Bijkomend probleem is dat een ‘haatzaaier’ geen drugsdealer is van wie feitelijk vast te stellen is dat hij iemand in een achterafsteegje een zakje verboden middelen heeft toegestopt. Dat brengt ons op het tweede bezwaar: hoe bewijs je dat iemand haat verspreidt? Het verband tussen verspreider en ontvanger is onmiddellijk noch aantoonbaar. Mocht er al sprake zijn van toenemende ‘haat’ jegens moslims (andersom geldt evengoed: er zijn de afgelopen jaren ook steeds meer mensen publiekelijk voor moslims in de bres gesprongen), dan is het nog steeds absurd om Geert Wilders daarvoor hoofdelijk verantwoordelijk te stellen. Op zijn hoogst kun je stellen dat hij de politieke katalysator is van een sentiment dat door een ontelbaar aantal andere factoren kan zijn aangewakkerd – niet in de laatste plaats door de moord op Theo van Gogh en de aanslagen in New York, Madrid en Londen. Waarom alleen de PVV-leider voor het ‘anti-islam sentiment’ terecht moet staan, is een raadsel.

Bovendien gaan de pleitbezorgers van de rechtszaak er gemakshalve vanuit dat de PVV-leider de enige is in politiek Den Haag die haat of aversie tegen bevolkingsgroepen en hun geloof uitdraagt. De realiteit is echter dat deze tactiek tot het standaardpakket van politieke partijen behoort. De manier waarop de PVV sinds 9/11 parasiteert op de aversie jegens de islam en haar aanhangers kent in bijna alle politieke stromingen een vergelijkbaar tegenvoorbeeld.

Neem de kredietcrisis en een bankier die een miljoenenbonus ontvangt, en er is altijd wel een SP’er of PvdA’er te vinden die zijn weerzin etaleert jegens de vrijemarktideologie en haar liberale pleitbezorgers. Neem een homoseksuele leraar die op school de evolutieleer onderwijst, en is er altijd wel een lid van de SGP of ChristenUnie die in straffe bewoordingen waarschuwt hoe ongelovigen en homo’s de sociale samenhang ontwrichten. Neem een kunstsubsidie voor een multicultureel jongerenproject in Slotervaart, en het duurt niet lang of een VVD’er betoont zijn afkeer tegen het staatssocialisme en de links-elitaire aanhangers ervan. Ook die ‘haat’ verspreidt zich snel: kijk maar hoe er op internet over zakkenvullers, ongelovigen, homoseksuelen en de linkse elite wordt gepraat.

Natuurlijk, de PVV is in haar bewoordingen vaak veel directer en radicaler dan de meeste collega’s op het Binnenhof, maar dat ondergraaft geenszins het fundamentelere punt, namelijk: dat de politiek als geheel nu eenmaal drijft op de retorische bestrijding van een ideologische opponent. Waarom alleen moslims – die net als iedereen hun geloof publiekelijk uitdragen en belijden – dat bespaard moeten blijven, is onduidelijk. Bovendien, draai het eens om: wat let Wilders nog om advocaat Gerard Spong (die de PVV’er vergeleek met nazileider Goebbels) of GroenLinkser Tofik Dibi (die hem uitmaakte voor extremist) niet eveneens te dagen wegens haatzaaien? Zo wordt de lijst van potentieel terechtgestelden al gauw eindeloos.

Voor de aanklacht wegens belediging en discriminatie gaan soortgelijke tegenwerpingen op. Evenals haat is belediging een geestestoestand, waarvan de oorzaak net zo min feitelijk aanwijsbaar is in de persoon van een ‘belediger’ als in het geval van een ‘haatzaaier’. Bovendien gaat van de aanklacht ‘groepsbelediging’ ook nog eens precies het signaal uit dat de meest fervente tegenstanders van Geert Wilders zeggen te bestrijden, namelijk dat moslims één grote, amorfe, generaliseerbare groep zouden zijn. Dat noemt men de pot de ketel verwijten dat hij zwart ziet: wie niet wil dat Wilders ‘de moslims’ voortdurend over één kam scheert, moet ze op z’n minst zelf beschouwen als autonome individuen – niet als één groot gekwetst collectief.

En daarin schuilt op zijn beurt weer precies de pijn met de aanklacht van discriminatie: want hoe kun je politiek bedrijven zonder te discrimineren (letterlijk: onderscheid maken tussen mensen)? Liberalen verantwoordelijk stellen voor de ‘perverse materiële ongelijkheid’ in de maatschappij; boeren betichten van ‘ondraaglijk dierenleed’ in de bio-industrie; socialisten in de schoenen schuiven dat ze burgers degraderen tot ‘onvrije subsidieslaven’ – hoe verschilt dat nu wezenlijk van het verwijt dat moslims onze ‘nationale cultuur’ bedreigen? Iedere ideologie haar eigen vijand, zogezegd.

Alle bovengenoemde argumenten berusten in hun kern dan ook op één onderliggende filosofische aanname: dat de politiek een retorische machtstrijd is, waarbij aversie jegens andersdenkenden, kwetsing van gevoelens en discriminatie op grond van opvattingen de onvermijdelijke bijproducten zijn. Preciezer gezegd: politiek berust niet op een gedeelde waarheid met consensus en sociale samenhang als hoogste doel, maar op een gebrek aan gedeelde waarheid met machtstrijd en verdeeldheid als drijvende krachten. Je kunt dan ook niet ‘aantonen’ dat de standpunten van de SP, de VVD of de Dierenpartij ‘waarder’ of ‘wenselijker’ zijn dan die van GroenLinks, D66 of de PVV: precies daarom zijn ze politiek.

En daarin schuilt het meest fundamentele probleem met de berechting van Wilders. Breng je diens politieke ideologie en uitspraken voor de rechter onder het mom van haatzaaien, belediging en discriminatie, dan trek je de politiek een domein in waar ze niet thuishoort: dat van waarheidsvinding en bewijslast. De rechter wordt zo gedwongen een gedachtegoed te toetsen op sociale wenselijkheid, feitelijkheid en waarachtigheid – drie toetsstenen die in de politiek juist ter discussie staan. De rechter wordt, kortom, het onmogelijke en onheuse gevraagd, namelijk beoordelen of een politicus ‘gelijk heeft’ of niet – en of het ‘goed’ is voor de samenleving wat hij beweert.

Je zou het dan ook hypocriet kunnen noemen dat Bram Moszkowicz enerzijds de zaak tegen zijn cliënt hekelt als een ‘politiek proces’, terwijl hij tegelijkertijd een verdedigingsstrategie ontplooit waarbij hij juist wil aantonen dat „de uitspraken van Wilders berusten op een kern van waarheid”, zoals de raadsheer het verwoordde in Pauw & Witteman. Dat klinkt als een filosofische tegenspraak: wie vindt dat dit proces ‘politiek’ is, committeert zich aan de onderliggende premisse dat dergelijke kwesties niet aan waarachtigheid en wenselijkheid te toetsen zijn – behalve dan in de arena die de politiek wordt genoemd.

De argumenten zijn dan ook op het belachelijke af: Moszkowicz wil bijvoorbeeld aantonen dat de vergelijking tussen de Koran en Mein Kampf ‘feitelijk juist’ is, omdat in beide boeken vergelijkbare passages aan te wijzen zijn. Maar daar gaat het natuurlijk niet om: Wilders vergelijkt de boeken niet op feitelijk niveau (‘er komen dezelfde woorden in voor’), maar op politiek niveau (‘de boeken staat symbool voor hetzelfde’).

De verdedigingstrategie lijkt dus gedoemd te mislukken, maar is om die reden ook briljant: Moszkowicz trekt met zijn verdediging het politieke opzettelijk de juridische sfeer in. Hij maakt van het politieke een ‘proces van waarheidsvinding’ en leidt de rechters zo naar een catch 22. Vrijspraak zal namelijk door de PVV-leider kunnen worden uitgelegd als een bevestiging van de waarachtigheid van zijn politieke retoriek (zoals Wilders al stelde: „Wat waar is, kan niet strafbaar zijn”) – en een veroordeling zal kunnen worden uitgelegd als een rechterlijke onderdrukking van ‘de waarheid’. Wraking van de rechter als een ‘bevooroordeelde D66’er’ past naadloos in deze strategie.

De slotsom is dan ook deze: wat de rechter ook beslist, Geert Wilders zal er als de winnaar uitkomen. Vrijspraak zal worden verkocht als een ‘mandaat’ voor zijn ideeën, veroordeling als ‘politieke afstraffing’ ervan. De demonstrant heeft gelijk: in een gezonde democratie heb je daar kiezers voor, geen rechters.

Rob Wijnberg is columnist en hoofdredacteur van nrc.next.

Verschenen in nrc.next op 11 oktober 2010.